තෙතබරිත අලුයම හිරු එළිය නිල්වැල්ල නම් මනරම් ගම්මානය සිපගනිද්දී, මුළු ගමම අවදි වූයේ පක්ෂීන්ගේ නාදයෙන් සහ වෙල්යායෙන් හමන සිසිල් සුළඟිනි. වෙල්යාය මායිමේ පිහිටි කුඩා, මැටි ගැසූ, පිදුරු සෙවිලි කළ පුංචි පැලක ජීවත් වූයේ සුමනසිරි පණ්ඩිතතුමාය.
සුමනසිරි පණ්ඩිතතුමා යනු සාගරයක් වැනි විශාල ඥානයක් ඇත්තෙකු විය. එතුමා නොදන්නා ශාස්ත්රයක් නොතිබුණි. පාලි, සංස්කෘත, පැරණි සිංහල වෙදකම, නැකැත් ශාස්ත්රය මෙන්ම ධර්මය පිළිබඳවද එතුමා හසල දැනුමක් ලැබ සිටියහ. ගමේ දරුවන්ට නොමිලේම අකුරු කරවීමටත්, අසනීප වූවන්ට නොමිලේම බෙහෙත් හේත් කරදීමටත් පණ්ඩිතතුමා නිතරම ඉදිරිපත් විය.
නමුත්, පණ්ඩිතතුමා ඉතාමත්ම දිළිඳු අයෙක් විය. එතුමා ට ස්ථිර රැකියාවක් හෝ ධනයක් තිබුණේ නැත. අන් අයට උපකාර කිරීම මිස තමන් වෙනුවෙන් මුදල් රැස්කිරීමක් උන්වහන්සේ කවදාවත් කළේ නැත. මේ නිසා බොහෝ දිනවල පණ්ඩිතතුමාට වේලක් පිරිමසා ගැනීමට පවා සිදු වූයේ ගමේ නිවසකින් ලැබෙන යමක් භුක්ති විඳීමෙනි. උන්වහන්සේ ඇඳ සිටි සරම සහ කමිසය ඉතා පැරණි, පාට පෑදී, තැනින් තැන මහන ලද වැරහැලි බවට පත්ව තිබුණි.
දිනක් පණ්ඩිතතුමාට දින දෙකකින් කිසිදු ආහාරයක් ලැබී තිබුණේ නැත. කුසගින්න උග්ර වූ බැවින්, උන්වහන්සේ තමන්ගේ පැරණි වැරහැලි ඇඳුමින් සැරසී ගමේ ඉහළ පන්තියේ පිරිස ජීවත් වන “වලව්ව” දෙසට පියනැඟූහ.
“පිං සිදුවේවා… මට කුසගින්නට අහරක් ලබාදෙන්න…” පණ්ඩිතතුමා පින්සෙන්ඩු වෙමින් වලව්වේ සාලය ඉදිරිපිට සිටගෙන කීවේය.
වලව්වේ ප්රධානියා වූ විජේසිංහ මුදලාලි දොර ඇර බලද්දී දුටුවේ ඉරුණු, කිලුටු ඇඳුම් හැඳ සිටින මහලු මිනිසෙකි. පණ්ඩිතතුමාගේ උසස් ඥානය හෝ උතුම් ගුණධර්ම ගැන දැන සිටියේ නැති මුදලාලි, උන්වහන්සේගේ බාහිර පෙනුම දෙස බලා මහත් පිළිකුලෙන් හා කෝපයෙන් මෙසේ කෑගැසුවේය.
“අයින් වෙනවා! අයින් වෙනවා යන්න මෙතනින්! හිඟන පිස්සන්ට දෙන්න කෑම මේ වලව්වේ නෑ! පලයන් යන්න දොරකඩින්!” යැයි පවසමින් විජේසිංහ මුදලාලි පණ්ඩිතතුමාගේ මුහුණටම මහා හඬින් ලී දොර වසා දැමුවේය.
පණ්ඩිතතුමා කිසිදු කෝපයකින් තොරව, අසරණ ලෙස සුසුමක් හෙළා ආපසු හැරී පැමිණියේය. කුසගින්නේම එදින රාත්රියද ගත කිරීමට එතුමන් ට සිදු විය.
පසුදා උදෑසන, පණ්ඩිතතුමාගේ උතුම්කම සහ අසරණකම ගැන හොඳින් දන්නා නගරයේ සිට පැමිණි කාරුණික වෙළෙඳ මහතෙකු පණ්ඩිතතුමා හමුවීමට පැමිණියේය. පණ්ඩිතතුමාගේ ඉරුණු ඇඳුම් දුටු වෙළෙඳ මහතා මහත් සංවේගයට පත්ව, තමන් ගෙන ආ අලුත්ම අලුත්, පිරිසිදු, ශ්වේත වර්ණයෙන් බැබළෙන සුදු ජාතික ඇඳුම් කට්ටලයක් සහ උතුරු සළුවක් පණ්ඩිතතුමාට තෑගි කළේය.
“පණ්ඩිතතුමනි, ඔබතුමා වැනි මහා ප්රාඥයෙකු මෙවැනි වැරහැලි ඇඳ සිටීම සුදුසු නැත. කරුණාකර මේ අලුත් ඇඳුම අඳින්න.” යැයි වෙළෙඳ මහතා ගෞරවයෙන් ඉල්ලා සිටියේය.
පණ්ඩිතතුමා එම අලුත් ඇඳුම ඇඳගත් විට උන්වහන්සේගේ පෙනුම සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් විය. උන්වහන්සේ මහා රාජකීය පණ්ඩිතවරයෙකු මෙන් අභිමානවත් ලෙස බැබළෙන්නට වූහ.
දහවල ආසන්න වෙද්දී, පණ්ඩිතතුමා නැවතත් ඊයේ තමන්ට බැන වැදී එළවා දැමූ විජේසිංහ මුදලාලිගේ වලව්ව දෙසට පියනැඟුවේය.
නමුත් මෙවර සිදු වූයේ අදහගන්නටත් නොහැකි දෙයකි!
පණ්ඩිතතුමා වලව්වේ ගේට්ටුවෙන් ඇතුළු වනවාත් සමඟම, සාලයේ සිටි විජේසිංහ මුදලාලි වහා දිව අවුත් පණ්ඩිතතුමා ඉදිරියේ දෑත් එකතු කර ආචාර කළේය.
“අනේ… ඔබතුමා කවුද මන්දා? මහා රාජකීය පණ්ඩිතතුමෙක් නේද? එන්න… එන්න… ඇතුළට වඩින්න!” යැයි මහත් ගෞරවයෙන් කියමින්, මුදලාලි පණ්ඩිතතුමාව වලව්වේ ක්ෂේම භූමියක් වැනි සුඛෝපභෝගී කෑම කාමරයට කැඳවාගෙන ගියේය. කැටයම් කපන ලද මහඟු කොස් ලෑලි කෑම මේසයේ ප්රධාන අසුන පණ්ඩිතතුමාට පිරිනමන ලදී.
මොහොතකින් මේසය පුරා විවිධ රස මසවුල් පිරී ගියේය. සුදෝ සුදු කැකුළු බත්, රසට සැදූ පරිප්පු හොදි, මිරිසට සැදූ මාළු පිණි, පොලොස් ඇඹුල, අච්චාරු, සහ අතුරුපස සඳහා කැවුම්, කොකිස්, කිරිබත්, වැලි තලප සහ පැණි වළලු ආදී රජ බොජුන් රැසක් මේසය මත තැන්පත් කෙරිණි.
“පණ්ඩිතතුමනි, කරුණාකර මේ සියලු රසකැවිලි සහ අහර සිතේ හැටියට භුක්ති විඳින්න.” යැයි මුදලාලි දෙගුණ වූ ගෞරවයකින් යුතුව පැවසීය.
පණ්ඩිතතුමා නිහඬව ඉඳගත්තේය. උන්වහන්සේ පළමුව දෑස් පියාගෙන ආහාරයට වන්දනා කළහ. ඉන්පසු, රසවත් කැවුමක් සහ කිරිබත් කැබැල්ලක් අතට ගත් පණ්ඩිතතුමා, ඒවා තමන්ගේ කටට දාගන්නවා වෙනුවට, අලුත්ම අලුත් සුදු කමිසයේ අත් පටියටත්, උරහිසටත්, කෝට් එකටත් තවරමින් මෙසේ කියන්නට වූහ:
“කන්න… මගේ අලුත් ඇඳුම කන්න! මේ රසවත් කැවුම් කන්න! මේ පරිප්පු හොදි බොන්න! හොඳට කන්න ඇඳුම… කන්න!”
මෙය දුටු විජේසිංහ මුදලාලි ඇතුළු වලව්වේ සේවකයෝ දැඩි විමතියට පත් වූහ. ඔවුන්ට එකිනෙකාගේ මුහුණ බලාගැනීම හැර කියන්නට දෙයක් නැති විය. පණ්ඩිතතුමාට පිස්සු හැදී ඇතැයි සිතූ මුදලාලි, බියෙන් හා කුතුහලයෙන් මෙසේ ඇසීය:
“අනේ පණ්ඩිතතුමනි! ඇඳුම් කවදාවත් කෑම කන්නේ නෑ නේද? ඉතින් ඔබතුමා මොකද මේ අලුත් ඇඳුමට කෑම තවරමින් කන්න කියන්නේ?”
එවිට පණ්ඩිතතුමා සන්සුන්ව, මුදලාලි දෙස කරුණාබර නමුත් තියුණු දෑසින් බලා මෙසේ පැවසූහ:
“මුදලාලි මහත්මයා… ඊයේ දවසේත් මම මේ ගෙදරටම ආවා. ඒ වෙලාවේ මගේ ඇඟ ඇතුළේ තිබුණේ අද තියෙන මේ නුවණමයි, මේ උතුම් හදවතමයි. නමුත් ඊයේ මම ඇඳගෙන හිටියේ පැරණි වැරහැලි ඇඳුමක්. ඒ නිසා ඔබ මට හිඟන්නා කියා බැන වැදී දොර මූණටම වසා එළවා දැමුවා. නමුත් අද මම අඳින්නේ මේ පිරිසිදු අලුත් ඇඳුමයි. අද මට මේ තරම් විශාල සංග්රහයක්, ගෞරවයක් ලැබුණේ මගේ නුවණටවත්, මගේ ගුණධර්මවලටවත් නෙවෙයි… මගේ ඇඟේ තියෙන මේ අලුත් ඇඳුමටයි! ඉතින් මේ සංග්රහයේ සැබෑ අයිතිකාරයා මම නෙවෙයි, මේ ඇඳුමයි. අන්න ඒ නිසයි මම මට ලැබුණු කෑම මේ ඇඳුමට කවන්නේ!”
පණ්ඩිතතුමාගේ මේ අර්ථපූර්ණ වචන ටික ඇසුණු විජේසිංහ මුදලාලිගේ මුහුණ ලැජ්ජාවෙන් රතු වී ගියේය. තමන් බාහිර පෙනුම දෙස බලා මිනිසුන් මැනීමෙන් කළ මහා අනුවණකම සහ වරද ඔහුට වැටහිණි. ඔහු වහා පණ්ඩිතතුමාගේ පාමුල වැටී සමාව අයැද සිටියේය. එදින සිට විජේසිංහ මුදලාලි පමණක් නොව මුළු ගමේ හැමෝම බාහිර පෙනුමෙන් මිනිසුන් මැනීම අතහැර, සැමදෙනාගේම අභ්යන්තර ගුණධර්මවලට ගෞරව කිරීමට පුරුදු වුණා.
කතාවෙන් ගත හැකි ආදර්ශය (Moral of the Story):
“මිනිසෙකුගේ සැබෑ වටිනාකම රැඳී ඇත්තේ ඔහු අඳින පලඳින ඇඳුම් පැළඳුම්, බාහිර පෙනුම හෝ ධන සම්පත මත නොව, ඔහුගේ හදවතේ ඇති ගුණධර්ම, නුවණ සහ සැබෑ මනුෂ්යත්වය මතය. එබැවින් කිසිවිටෙකත් කෙනෙකුගේ බාහිර පෙනුමෙන් පමණක් ඔහුව තීරණය කරන්නට හෝ මනින්නට එපා!”
