ඉර බැස යමින් තිබුණු සුන්දර හැන්දෑවකි. ගමේ වෙල් යාය දෙසින් හමා ආ සිහිල් සුළඟ ගස්වල අතු පතර සෙලවූයේ හරිම ලස්සන රටාවකටය. ගෙමිදුලේ අඹ ගහ යට තිබුණු ලී බංකුව උඩ වාඩි වී සිටි පුංචි කසුන් හිටියේ ලොකු කනස්සල්ලකිනි. ඊළඟ සතියේ පාසලේ පැවැත්වෙන විද්යා ප්රදර්ශනය වෙනුවෙන් ඔහු හදමින් සිටි කුඩා සුළං මෝල කිහිප වතාවක්ම උත්සාහ කළත් වැඩ කළේ නැත.
“මට නම් මේක කොහොමවත්ම කරන්න බැහැ! මම තවත් මේක හදන්න උත්සාහ කරන්නේ නැහැ. මට හැමතිස්සෙම වරදිනවා.” කසුන් කේන්තියෙන් තමන්ගේ නිර්මාණය මේසය උඩට විසි කළේය.
මේ වෙලාවේ මිදුලට ආවේ කසුන්ගේ පියදාස සීයාය. කසුන්ගේ කේන්තිය දුටු සීයා, ආදරයෙන් කසුන්ගේ හිස අතගාමින් ඔහු අසලින් වාඩි විය.
“මොකද මගේ පුතා මේ තරහ අරගෙන? හැමදේම එකපාරින්ම හරියන්නේ නැහැ පුතේ. මම අද ඔයාට ලෝකයම වෙනස් කරපු අපූරු වීරයෙක් ගැන කතාවක් කියන්නම්. මේක ඇහුවාම ඔයාට තේරෙයි වරදිනවා කියන්නේ පරාජයක් නෙවෙයි කියලා'” කියමින් සීයා කතාව ආරම්භ කළේය.
“පුතේ, මීට ගොඩක් කාලෙකට කලින් මිනිස්සුන්ට රෑට වැඩ කරන්න වුණේ භූමිතෙල් කුප්පි, ලන්තෑරුම් සහ ඉටිපන්දම් එළියෙන්. ඒ කාලේ අද වගේ ලස්සනට පත්තු වෙන විදුලි බල්බ තිබුණේ නැහැ. ඔය කාලේ ඇමරිකාවේ ජීවත් වුණා තෝමස් අල්වා එඩිසන් කියලා හරිම දක්ෂ විද්යාඥයෙක්. එයාට ඕන වුණා මුළු ලෝකෙටම අඳුරෙන් මිදෙන්න පුළුවන් විදියේ ආරක්ෂිත එළියක්, ඒ කියන්නේ විදුලි බල්බයක් නිර්මාණය කරන්න.
එඩිසන් තමන්ගේ පර්යේෂණාගාරයට වෙලා දිවා රෑ නොබලා වැඩ කළා. මේ වැඩවලට උදව් කරන්න එයාගේ සහයකයෙක් හිටියා. විදුලි බල්බයක් ඇතුළේ පත්තු වෙන්න නම්, ඒකට හරියන ඉතා සියුම් නූලක් වගේ දෙයක්, ඒ කියන්නේ ‘ෆිලමන්ට්’ (Filament) එකක් හොයාගන්න එඩිසන්ට අවශ්ය වුණා. මේකට හරියන්නේ මොන වගේ දෙයක්ද කියලා හොයාගන්න එඩිසන් නොයෙක් දේවල් පාවිච්චි කළා. ගස්වල කෙඳි, උණ බම්බු පතුරු, විවිධ ලෝහ වර්ග, නූල් කෑලි… මේ වගේ එකක් දෙකක් නෙවෙයි, ද්රව්ය දහසක් විතර එයා බල්බය ඇතුළට දාලා පරීක්ෂා කරලා බැලුවා. ඒත් ඒ කිසිම දෙයකින් සාර්ථක විදුලි බල්බයක් හදාගන්න බැරි වුණා. සමහර ඒවා දැවිලා ගියා, සමහර ඒවායේ එළිය මදි වුණා.
දවස්, සති, මාස ගණන් මේ විදියට මහන්සි වෙලත් ප්රතිඵලයක් නොලැබුණු නිසා එඩිසන්ගේ සහයකයාට ගොඩක් දුක හිතුණා. එයාට ලොකු කලකිරීමක් දැනුණා. දවසක් එයා ඉතාමත් කනගාටුවෙන් එඩිසන්ට මෙහෙම කිව්වා.
‘මහත්තයා, අපි මේ කරන වැඩෙන් කිසිම තේරුමක් නැහැ. අපේ මුළු කාලයත්, මහන්සියත් අපතේ ගියා. මෙච්චර දේවල් කරලත් අපි කිසිම දෙයක් ඉගෙනගත්තේ නැහැනේ. මට නම් හිතෙන්නේ අපිට කවදාවත් මේ විදුලි බලය හරියට පාවිච්චි කරලා බල්බයක් හදාගන්න බැරි වෙයි කියලා.’ සහයකයා හුස්මක් පහත දාමින් මැසිවිලි නැඟුවා.
ඒත් එඩිසන්ගේ මූණේ කිසිම කලකිරීමක් තිබුණේ නැහැ. එයා හරිම විශ්වාසයෙන්, හිනාවෙලා තමන්ගේ සහයකයා දිහා බැලුවා.
‘මිත්රයා, ඔයා හිතන විදිය සම්පූර්ණයෙන්ම වැරදියි. අපි අපතේ ගියේ නැහැ, වගේම අපි ගොඩක් දුරක් ඇවිත් තියෙන්නේ. අපි මේ කරපු පරීක්ෂණවලින් ගොඩක් වටිනා දේවල් ඉගෙන ගත්තා.’ එඩිසන් කිව්වා.
සහයකයා පුදුමයෙන් එඩිසන් දිහා බැලුවා. ‘ඒ කොහොමද?’
එතකොට එඩිසන් කිව්වා, ‘දැන් අපි හරියටම දන්නවා, සාර්ථක විදුලි බල්බයක් හදන්න බැරි ද්රව්ය දහසක් මේ ලෝකේ තියෙනවා කියලා! ඒකම කොයිතරම් ලොකු දැනුමක්ද? අපි ඒ වැරදුණු හැම වතාවකම ඉගෙන ගත්තේ, ඒ ද්රව්ය මේ වැඩේට හරියන්නේ නැහැ කියන එකයි. ඉතින් අපි දැන් සාර්ථකත්වයට තවත් එක පියවරක් ළං වෙලා ඉන්නේ!’
සීයා කතාව නතර කරලා කසුන්ගේ මූණ දිහා බැලුවා. “දැක්කා නේද පුතේ, එඩිසන් වැරදීම් දැක්කේ පරාජයන් විදියට නෙවෙයි, අලුත් දෙයක් ඉගෙන ගන්න ලැබුණු අවස්ථාවක් විදියට. අන්තිමේදී එයා හරිම ද්රව්ය හොයාගෙන ලෝකයම එළිය කරන විදුලි බල්බය නිර්මාණය කළා. ඔයාගේ සුළං මෝල වැඩ කළේ නැත්තේ ඇයි කියලා හොයලා බැලුවොත්, ඔයාටත් අලුත් දෙයක් ඉගෙනගන්න පුළුවන්. වැරදෙනවා කියන්නේ අපි උත්සාහ කරනවා කියන එකට හොඳම සාක්ෂියක්.”
කසුන්ගේ මූණට ලස්සන හිනාවක් ආවා. ඔහුට තමන්ගේ වැරැද්ද තේරුණා. අසාර්ථක වුණා කියලා වැඩක් අතරමඟ දාලා යන එක නෙවෙයි, වැරැද්ද හදාගෙන නැවත උත්සාහ කරන එකයි වීරකම කියලා කසුන්ට හිතුණා. ඔහු ආයෙමත් තමන්ගේ සුළං මෝල අතට ගත්තේ අලුත් බලාපොරොත්තුවකින්.
කතාවෙන් ගත හැකි ආදර්ශය: අපේ ජීවිතයේදී යම් දෙයක් වැරදුණු පමණින් එය පරාජයක් ලෙස නොසිතිය යුතුය. සෑම වැරදීමක්ම සහ අසාර්ථක වීමක්ම, අපට අලුත් පාඩමක් කියා දෙන හොඳම ගුරුවරයෙකි. වැරදීම් වලින් පාඩම් ඉගෙන ගෙන නොපසුබටව උත්සාහ කිරීමෙන් ඕනෑම ජයග්රහණයක් ලබාගත හැකිය.
