ජූලි මාසයේ ඉහළ අහස කැණීම් භූමියට ඉහළින් නිල් පාටට බැබළෙමින් තිබුණි. උදෑසන නිහඬතාවය බිඳිමින්, ඈතින් පිහිටි “රන්සියඹලාව” නම් කුඩා ගම්මානයෙන් ඇසෙන කුකුළෙකුගේ හඬ කලාතුරකින් කඳවුර දෙසට පාවී ආවේය.
කොළඹ විශ්වවිද්යාලයේ ඉතිහාසය හදාරන සිසුන් පිරිසක් අනුරාධපුර දිස්ත්රික්කයට මායිම් වූ මේ පැරණි ජනපදයක කැණීම් ආරම්භ කර දැන් සති දෙකක් පමණ ගත වී ඇත. නමුත් මේ වන තෙක් ඔවුන්ට හමුවී තිබුණේ මැටි බඳුන් කැබලි කිහිපයක් සහ දිරාපත් වූ රෙදි කැබලි කිහිපයක් පමණි. හී හිසක්, පැරණි කාසියක් හෝ රන් ආභරණයක් වැනි වටිනා කිසිවක් තවමත් හමු නොවීම ඔවුන්ගේ නොඉවසිල්ලට හේතු විය.
මෙම පුරාවිද්යා ගවේෂණයේ ප්රධානියා වූයේ හැට දෙහැවිරිදි ප්රවීණ ඉතිහාසඥයෙකු වූ මහාචාර්ය ගුණසේකර මහතාය. සිසුන් ඔහුට හොරෙන් කතා කළේ “ගිනිමුල්ලා” යන නමිනි. ඔහුගේ ඉක්මන් කේන්ති ගන්නා සුළු ස්වභාවය නිසා සිසුන් පමණක් නොව සෙසු කථිකාචාර්යවරුන් පවා ඔහුට එම නම භාවිතා කළහ. නමුත් ගුණසේකර මහතා තමා ගැන සිතුවේ ඉතා ඉවසිලිවන්ත අයෙකු ලෙසය. ඔහු නිතරම කීවේ තමාට කේන්ති යන්නේ “මෝඩකම” සහ “නොහික්මුණුකම” ඉදිරියේ පමණක් බවයි.
ඝන වූ ඇහිබැමි යටින් දිදුලන තියුණු අළු පැහැති දෑසක්, උරහිස තෙක් වැවුණු අකීකරු සුදු කෙස් කළඹක් සහ අව්වට කර වූ රැළි වැටුණු මුහුණක් ඔහුට හිමි විය. වයසත් සමඟ මදක් තරබාරු වී සිටියද, ඔහු තවමත් ඉතා ක්රියාශීලී පුද්ගලයෙකි.
ඔහුගේ ශාස්ත්රීය ගමන එතරම් සුමට එකක් නොවීය. තරුණ කාලයේ තම පර්යේෂණ උපදේශකවරයා සමඟ ඇති කරගත් ගැටුමක් නිසා ඔහුට පශ්චාත් උපාධි කටයුතු අතරමඟ නතර කිරීමට සිදු විය. ඒ ගැටුමට හේතුව වූයේ තරුණියකි. වෘත්තීය ජීවිතයේ පසුබෑමක් ලැබුණද, ඔහු ආදරයෙන් ජයග්රහණය කළේය. ඒ රණ්ඩුවට හේතු වූ “විමලා” පසුව ඔහුගේ බිරිඳ වූවාය. ඔවුන් දෙදෙනාම ඉතිහාසයටත්, එකිනෙකාටත් පණ මෙන් ආදරය කළහ. ඔවුන්ගේ එකම දියණිය වූ ඉෂානි පමණක් ඉතිහාසයට අකමැති වී සතුන් ගැන ඉගෙනගෙන පශු වෛද්යවරියක වූවාය.
වසර හතරකට පෙර විමලා මෙලොව හැර ගිය පසු, ගුණසේකර මහතා තම තනිකම මකා ගත්තේ ඉගැන්වීම් කටයුතු වලට මුළුමනින්ම කැප වෙමිනි. ඒ නිසාම මේ නිවාඩු කාලයේ සිසුන් සමඟ මෙවැනි දුෂ්කර ගමනක් ඒමට ලැබීම ගැන ඔහු සිටියේ මහත් සතුටකිනි.
එදින උදෑසන නදිනි අවදි වූයේ ඉතා වේලාසනිනි. අන් සියල්ලන්ම නිදා සිටියදී ඇය අසල වූ වැවෙන් දිය නෑමට තීරණය කළාය. හිරු කුමරු තවමත් ක්ෂිතිජයෙන් එබී බලනවා පමණි. වැව ඉස්මත්තේ මීදුම් සළුවක් එතී තිබුණි.
ඇය වැවට පැන සිසිල් ජලයේ පිහිනා ගොස්, උඩුබැලි අතට හැරී අහස දෙස බලා සිටියාය. අහසේ නිල් පැහැයෙන් දෑස වෙහෙස වූ විට ඇය වැව් ඉවුර දෙස බැලුවාය. එහි ඈතින් උසින් යුත් සුදු පැහැති තෙමහල් ගොඩනැගිල්ලක නටබුන් දිස්විය. එය “සුදු කුළුණ” ලෙස ගුණසේකර මහතා හඳුන්වන බව ඇයට මතක් විය. එය පැරණි වලව්වක ඉතිරි වූ කොටසක් බව ඔහු කියා තිබුණි. ඒ ගැන විස්තර පසුව අසාගත යුතු යැයි ඇය සිතුවාය.
පැය භාගයකට පසු ඇය නැවත කඳවුරට එන විට සියල්ලන්ම අවදි වී සිටියහ. “සුභ උදෑසනක් නදිනි! ඉක්මනට කාලා වැඩ පටන් ගමු.” ගුණසේකර මහතා දැනටමත් කැණීම් බිම අසල කලබලයෙන් එහා මෙහා යමින් සිටියේය. එය සාමාන්ය දවසක් විය. පස් ඉවත් කිරීම, හමුවන දෑ ලේඛනගත කිරීම සහ දිනපොත පිරවීම ආදී වැඩ රාජකාරි වලින් දවස ගෙවී ගියේය.
සවස් වරුවේ වැඩ අවසන් වූ පසු, කඳවුරේ ගිනි මැලයක් දල්වා ගීත ගයමින් විනෝද වීම ඔවුන්ගේ සිරිත විය. එක් රාත්රියක මේ “සුදු කුළුණ” ගැන කතාවක් ඇදුණි.
“සර්, මම අහලා තියෙනවා ඔය වලව්වේ 1848 කැරැල්ල කාලේ සටන්කාමීන් පිරිසක් හැංගිලා හිටියා කියලා,” සඳුන් ඇසුවේය. ඔහු කණ්ඩායමේ සිටි දක්ෂම සිසුවාය.
ගුණසේකර මහතා තම කණ්ණාඩිය නාසය මතට කරගත්තේය. “ඔව් සඳුන්, ඔය කියන්නේ ‘හත්දෙනාගේ කතාව’. ගම්වැසියන් හය දෙනෙකුයි, ගමේ පන්සලේ නායක හාමුදුරුවන්ගේ සහෝදරියක වූ රන්මලී කියන තරුණියයි ඔය වලව්වේ කොටු වුණා. සුදු අධිරාජ්යවාදීන්ට එරෙහිව ඔවුන් එතැන ඉඳන් සටන් කළා. වලව්වේ ආරච්චිරාල වූ සීතල අප්පුහාමි ඔවුන්ට ඇතුළට එන්න උදව් කළා. අන්තිමේදී ඒ හත්දෙනාම එතැනදීම මියගියා. ඒ නිසයි සමහරු ඕකට ‘හත්දෙනාගේ වලව්ව’ කියන්නෙත්. වලව්වේ අයිතිකාරයා වූ රත්වත්තේ නිලමේ තාරකා විද්යාවට ලැදි කෙනෙක්. එයා තරු බලන්න තමයි ඔය උස කුළුණ හැදුවේ.”
“ඒත් සර්, ඒක සුදු පාට නැහැනේ? අළු පාටනේ,” නදිනි ඇසුවාය.
“ඒක හදලා තියෙන්නේ ප්රදේශයේ කළුගල් වලින්. ඒත් කාලයක් තිස්සේ මිනිස්සු ඒකට ‘සුදු වලව්ව’ කියන්න පුරුදු වුණා. සමහරවිට ඒකේ තිබුණු අභිමානය නිසා වෙන්න ඇති. 1918 කාලේ ගම්මුන් අතර ඇතිවුණු ආරවුලකදී වලව්වට ගිනි තිබ්බා. දැන් ඉතිරි වෙලා තියෙන්නේ ඔය කුළුණ විතරයි,” ගුණසේකර මහතා කනගාටුවෙන් කීවේය. “හැබැයි මතක තියාගන්න, ඕක ඇතුළේ දැන් තියෙන්නේ දිරාගිය පඩිපෙළවල්. කවුරුවත් ඕකට යන්න එපා!”
එදින රාත්රියේ ගම්මානයෙන් පැමිණි කළු පාට බල්ලෙක් කඳවුර අසල ගැවසුණි. ඌ හරිම කෙට්ටුය. සිසුන් ඌට “කරවලයා” යන නම තැබුවේ ඌට කරවල කෑල්ලක් දුන් විට පෙන්වූ උනන්දුව නිසාය.
පසුදා උදෑසන නදිනි පුරුදු පරිදි වේලාසනින් අවදි වූවාය. ඇයට වැවට යාමට වඩා අර තහනම් කුළුණ බැලීමට ලොකු ආශාවක් ඇති විය. ඇය කාටත් හොරෙන් ඒ දෙසට පිය නැගුවාය.
කුළුණ අසලට යන විට ඇයට දැනුණේ අමුතුම පාලු බවකි. එහි ජනෙල් හිස්ව තිබුණේ මළගිය අයෙකුගේ ඇස් කුහර මෙනි. කුළුණ වටා ඝන කැලෑව වැවී තිබුණි. ඇය බිත්තියේ තිබූ සිදුරකින් ඇතුළට රිංගුවාය. ඇතුළත වහලයේ පැරණි කැටයම් කිහිපයක් තවමත් ඉතිරිව තිබුණි. මැද තිබූ යකඩ පඩිපෙළ දිරාපත් වී කඩා වැටී තිබුණි.
හදිසියේම ඇය දුටුවේ බිම ඇති අඳුරු කුහරයකි. එය බිම් මහලකට යන පඩිපෙළක් බව ඇයට වැටහුණි. “එපා නදිනි… මේක අනතුරක්,” ඇගේ යටි සිත කීවත්, කුතුහලය ඇයව මෙහෙයවීය. ඇය තම කුඩා විදුලි පන්දම දල්වාගෙන සෙමෙන් පහළට බැස්සාය.
පහළටම බසිනවාත් සමඟම ඇගේ පය ලිස්සා ගොස් ඇය බිම ඇද වැටුණාය. ඒ සමඟම ඉහළින් ඇසුණු මහා ශබ්දයකින් මුළු කුළුණම සෙලවී ගියේය. ඉහළින් තිබූ විශාල ගල් පුවරුවක් කඩා වැටී ඇය ආ මග මුළුමනින්ම අවහිර විය!
ඇය භීතියෙන් කෑගැසුවාය. විදුලි පන්දම බිම වැටී නිවී ගොස් තිබුණි. ඝන අන්ධකාරය ඇයව වට කරගත්තේය. වෙවුලන දෑතින් ඇය විදුලි පන්දම සොයාගෙන එය නැවත දැල්වූවාය. ඒ ආලෝකයෙන් ඇය දුටුවේ තමා සිටින්නේ මරණ උගුලක බවයි. ඇය ගල් පුවරුව තල්ලු කිරීමට උත්සාහ කළත් එය අඟලක්වත් සෙලවිය නොහැකි විය. අවාසනාවකට මෙන් ඇගේ ජංගම දුරකථනය කඳවුරේ දමා විත් තිබුණි.
පැය ගණනාවක් ඇය හඬමින්, කෑගසමින් සිටියාය. නමුත් ඇගේ හඬ පිටතට නොඇසෙන තරමට බිත්ති ඝනකම් විය. බිම් මහලේ මීයන්ගේ ගඳත්, තෙතමනයත් ඇයව පීඩාවට පත් කළේය. බලාපොරොත්තු සුන් වූ ඇය බිත්තියකට හේත්තු වී බිම වාඩි වූවාය. ඇගේ ඇසට කඳුළු පිරුණි.
මද වේලාවකින් ඇයට නොදැනීම නින්ද ගියේය. ඒ නින්දේදී ඇය අමුතුම සිහිනයක් දුටුවාය…
…1848 වසරේ සීතල රාත්රියකි. කැලය මැදින් හතිලමින් දිව යන සටන්කාමීන් හත් දෙනෙකි. සුදු හමුදාවේ අශ්වයන්ගේ කුර හඬ ඈතින් ඇසේ. ඔවුන් වලව්ව ඇතුළට වැදී දොරවල් වසා ගනිති.
…කුළුණේ ඉහළම මහලේ දෙදෙනෙකු ඉතිරිව සිටිති. ඒ කුඹල්කරුවෙකු වූ පුංචි අප්පු සහ රන්මලී තරුණියයි. පුංචි අප්පුගේ පපුවෙන් ලේ ගලයි. රන්මලී ඔහුගේ හිස පිරිමදිමින් හඬයි. හදිසියේම තවත් වෙඩි පහරක් වහලය සිදුරු කරගෙන එයි. රන්මලී තම තුවක්කුව අතට ගෙන ජනේලයෙන් පිටතට වෙඩි තබයි. නමුත් ඊළඟ මොහොතේ ඇයද වෙඩි පහරක් කා බිම ඇද වැටෙයි…
නදිනි ගැස්සී අවදි වූවාය. ඇය සිටියේ දාඩියෙන් තෙත් වෙමිනි. ඒ සිහිනය එතරම්ම තාත්වික විය. “එතකොට ඒකයි ඇත්තටම වුණේ,” ඇය තමාටම මුමුණා ගත්තාය.
හදිසියේම ඇයට ඉහළින් ඉතා ඈතින් ඇසෙන හඬක් ඇසුණි. “නදිනී…!” ඇය මුළු ශක්තිය යොදා කෑගැසුවාය. පසුව ඇසුණේ බල්ලෙකු බුරන හඬකි. “කරවලයා!” ඇයට සිතුණි.
පැය කිහිපයක මෙහෙයුමකින් පසු, වාහනයක ආධාරයෙන් අර විශාල ගල් පුවරුව ඉවත් කර නදිනිව බේරා ගැනීමට ඔවුන්ට හැකි විය. ඇය පිටතට එන විට ගුණසේකර මහතා සිටියේ දැඩි කෝපයෙනි. නමුත් ඔහුගේ ඇස් වල කඳුළු පිරී තිබුණි.
“ඇයි නදිනි මෙහෙම මෝඩ වැඩක් කළේ? අපි හිතුවේ ඔයා වැවේ ගිලුණා කියලා,” ඔහු බැණ වැදුණද ඇයව වැළඳ ගත්තේය. කරවලයා එතැන සතුටින් වල්ගය වනමින් සිටියේය. ඌ තමයි නදිනි වැටී සිටි තැන ඉව කර සොයාගෙන තිබුණේ.
කඳවුර අවසන් වී ආපසු යාමට සූදානම් වන සවසක, නදිනි සහ සඳුන් වැව් ඉවුරේ වාඩි වී සිටියහ. “මට දුකයි සඳුන්, අපි මේ තරම් මහන්සි වෙලත් වටිනා කිසිම දෙයක් හමු වුණේ නැති එක ගැන,” නදිනි කීවාය.
ඇය තම සාක්කුවේ තිබූ පැරණි රිදී කුරුසයක් වැනි පදක්කමක් අතින් පිරිමැද්දාය. එය ඇයට අර බිම් මහලේ තිබී හමු වූවකි. ඇය ඒ ගැන කාටවත් කීවේ නැත. එය ඇගේ රහසක් විය.
“කවුද කියන්නේ වටිනා දෙයක් හමු වුණේ නැහැ කියලා?” සඳුන් ඇගේ දෑස දෙස බලා ඇසුවේය. “ලබන අවුරුද්දෙත් සර් මේ පැත්තේ කැණීම් කරන්න හිතාගෙන ඉන්නවා.”
නදිනි සිනාසුණාය. “මාව ආයේ එක්කන් යන එකක් නැහැ සර්.” “පිස්සුද, සර් කියනවා ඔයා වගේ හිතුවක්කාරයෝ තමයිලු දක්ෂ පුරාවිද්යාඥයෝ වෙන්නේ,” සඳුන් ඇගේ අතින් අල්ලා ගත්තේය.
අගෝස්තු මාසයේ උදෑසනක ඔවුන් පිටත්ව යාමට සූදානම් වූහ. ගුණසේකර මහතා කරවලයාට බෙල්ලට පටියක් දමා තම වාහනයට නංවා ගත්තේය. “මූව මම කොළඹ එක්කන් යනවා. මගේ දුව බලයි මූව. දැන් මූ කරවලයා නෙවෙයි, මූ මගේ යාළුවෙක්,” ඔහු සිනාසෙමින් කීවේය.
වාහනය සුදු කුළුණ පසු කර යන විට, ගුණසේකර මහතා ජනේලයෙන් හිස එළියට දමා ඒ දෙස බැලුවේය. “ආයෙත් හමුවෙමු,” ඔහු සෙමින් මුමුණා ගත්තේය.
